Het Rijk weer alleen

Terwijl Willem-Alexander afgelopen week in het buitenland was, werd in eigen koninkrijk de boel verdeeld. Het land was voor enkele dagen opgedeeld in tal van prinsdommetjes. En zoals elke koning op zijn eigen manier regeert, met tradities en gebruiken in zijn eigen monarchie en hofhouding, zo heeft ook elk prinsdom tijdens carnaval zijn eigen rituelen, vaak naar eeuwenoude gebruiken. Herinnert u zich nog dat Willem-Alexander en Máxima in 2013, nadat ze koning en koningin werden, elke provincie afgingen? Blijde intredes heetten die in vroeger tijden. Tijdens carnaval zie het tijdens in- en optochten met praalwagens terug, om de prins te verwelkomen in zijn grondgebied. In de meeste steden en dorpen wordt elk jaar iemand uit hun midden gekozen of benoemd, terwijl in Oeteldonk – zoals ’s-Hertogenbosch tot aan aswoensdag heet – juist iemand van buiten het Bossche wordt gekozen. Van oorsprong iemand van boven de rivieren en protestants, iemand die meerdere jaren over Oeteldonk regeert. Verwacht in Oeteldonk ook geen kleurige kostuums en gezichten, wat met name de kunst is in Limburg. Daar zie je de meest prachtig geschminkte gezichten en mooiste, zelfgemaakte kleding. In het Bossche val je dan juist enorm uit de toon. Het idee is leuk: kleed je als een boer in boerenkiel, zodat iedereen gelijk is. Zelfs de burgemeester. Dat is tegenwoordig wel wat veranderd, de blauwe boerenkielen hebben met name bij de jongere generaties plaatsgemaakt voor zwarte jasjes, vaak gepimpt met goudkleurige epauletten en vooral: heel veel Oeteldonkse emblemen. Hoe meer, hoe beter, lijkt het wel. Het is als de vergistoerist in het oranje op 30 april: je valt uit de toon als je geen kiel of jasje draagt en je ziet direct wie er niet bijhoort. ‘Da’s onze traditie’, zeggen ze in Oeteldonk. Net als dat de prins er geen Raad van Elf heeft, zoals op de meeste plekken, maar een ministerraad. In oude kranten tussen 1883 en begin 1900 blijkt het toch anders te zijn. Had de prins wel een Raad van Elf en werden er tal van bal masqués gehouden en stonden de straten vol met verklede mensen: ‘ridders, pierrots, boeren en boerinnen in groot aantal,’ schreef de krant in 1883. Behalve verkleden als geestelijke of als het andere geslacht, dat was verboden. Van oorsprong is carnaval de opmaat naar de katholieke vastenperiode. Het vlees moest nog gauw worden opgemaakt voor de periode dat het niet mocht: carne vale (zonder vlees). Maak er dan maar een feestje van, het feest van vastenavond zoals het in ‘s-Hertogenbosch toen nog heette, en nu nog steeds in Limburg. Maar rond 1880 loopt het uit de hand en bemoeit de Bossche bisschop zich met het feest van drank, muziek en parodie, wat niet past bij zijn keurige katholieke stad die zich juist moet opmaken voor de periode van ingetogen vasten. Daarop wordt in 1882 in een café in de oude Hertogstad de Oeteldonksche Club opgericht en wordt het dorp Oeteldonk geboren, compleet met nieuwe tradities en gebruiken. Het volgende jaar komt de prins voor het eerst in hoogsteigen persoon naar ‘het dorp’ en wordt er een eerste plechtige intocht gehouden voor ‘Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Amadeiro, Ricosto de Carnavallo, heer en meester van Oeteldonk en omliggende watervrije moerassen’. Voorafgaand aan de prins te paard een triomfwagen met de Oeteldonkse maagd, herauten, pages, erewachters, na hem nog een hofnar, Spaanse edellieden, Javaanse vorsten die familie zouden zijn van de prins, Perzische, Arabische, Chinese en Turkse gezanten aan het prinselijk hof … Wat kon de bisschop nog inbrengen tegen zulk hoog bezoek?
Onze eigen koning kan inmiddels met een gerust hart terug naar zijn koninkrijk, de rust lijkt teruggekeerd in alle prinsdommen die zich langzaam maar zeker – ontnuchterend – weer terugvoegen bij het Koninkrijk…

Wie wil dát zien?!


Wie een abonnement op Netflix heeft, kan kiezen uit The Crown, koninklijke documentaires, een serie over de laatste tsaar, een nieuwe versie van Sisi en tal van op de royals geïnspireerde films en series. En niet te vergeten de zesdelige serie die prins Harry en Meghan zelf maakten. Binnenkort komt daar een film bij over prins Andrew, waarvan net de eerste beelden zijn vrijgegeven. Gillian Anderson, die glansrijk de rol van Margaret Thatcher speelde in The Crown, is in deze film te zien als de interviewer die het gewraakte gesprek met de gevallen prins mocht houden. De film probeert een kijkje te geven – hun idee althans – hoe het er achter de schermen in de aanloop naar het interview aan toe ging, de gesprekken met Andrews privésecretaris en op de BBC-burelen. De AVROTROS gunt ons binnenkort óók een kijkje achter de koninklijke paleismuren, maar dan echt, met toestemming van de royals zelf. TV-kok Yvette van Boven kreeg de kans mee te kijken in de keukens van de koning. Daar ben ik best wel jaloers op. Ik ben zelf opgegroeid in de horeca, mijn ouders hadden ruim dertig jaar meerdere horecazaken. En ook al had ik gezworen nooit die kant op te gaan, het bloed kroop toch waar het niet gaan kon en zo werkte ik een aantal jaren in de hotellerie. Dus achter de schermen van het ‘hotelbedrijf’ dat het paleis eigenlijk is, lijkt me ontzettend interessant. De sterrenchef die de menu’s bedenkt en kookt, de hofmaarschalk die als een hotelmanager verantwoordelijk is voor het reilen en zeilen en de wensen verzorgt van de gasten en de gastheer, soms is de koning eigenlijk beide. Maar de omroep komt met nóg een serie: Koningshuis – the musical. Een komische serie die zich afspeelt achter de schermen van een slechtlopende musical over het koningshuis. Opvallend: een zwarte actrice speelt de rol van Máxima, in het verhaal ‘color blind gecast’, meldt het persbericht. Diederik Ebbinge, bekend van onder meer de Luizenmoeder, bedacht, schreef en regisseerde. Wat de purist in mij opviel: prinses Beatrix draagt op de foto’s een onderscheiding die ze in het echt niet draagt. Details natuurlijk, onbelangrijk voor een komedie. Erger is het als zulke foutjes in een peperdure geschiedenisdocu zitten. Heeft u Het Verhaal van Nederland al gezien? In deze prachtige serie stapt Daan Schuurmans de geschiedenis van de Oranjes in en vertelt hij hun verhaal. Het is prachtig gefilmd, op de mooiste locaties. Zelfs binnen op Paleis Huis ten Bosch, het woonpaleis van Willem-Alexander en Máxima. Maar ik schud toch even mijn hoofd als ik zie dat prins Willem V in 1895 in Engeland aankomt met het ordelint van het Grootkruis van de Nederlandse Leeuw, wat Máxima altijd draagt op Prinsjesdag. Of als prins Willem Frederik – de latere koning Willem I – iets daarna in Parijs bij Napoleon komt bedelen, met de ster van de Militaire Willems-Orde op zijn kostuum. Allebei onderscheidingen die pas in 1815, toen Willem koning was geworden, werden ingesteld. Dat stelt me dan toch wat teleur, als er zoveel historici aan de serie hebben meegewerkt. Waar ik ook benieuwd naar ben is naar ‘de Nederlandse the Crown’, zoals het nu al wordt genoemd. Afgelopen week, op de 22ste trouwdag van ons koningspaar, was ik te gast op Paleis Soestdijk, waar een koninklijke lunch geserveerd ter ere van de nieuwe Nederlands-Argentijnse serie Máxima.  Op 20 april verschijnt hij op Videoland. Prachtige scènes in Sevilla, New York en Argentinië, tot aan de persconferentie in het paleis aan toe. Ik kan alvast verklappen, we zien Willem-Alexander en Máxima zoals geen van ons hen heeft gezien: tijdens een intieme bedscène… Wíllen we dat zien? Je zou in elk geval denken dat het koningshuis populairder is dan ooit. Het blijft in elk geval fascineren!

Waar zouden we zijn zonder koningin?


De meeste koninklijke bezoeken spelen zich op één locatie af. En anders, tijdens staats- en streekbezoeken, waar het koningspaar van hot naar her gaat, worden busjes voor de media geregeld. Om alvast vooruit te reizen of in de stoet erachteraan. Fotografen willen natuurlijk klaarstaan als het koningspaar eraan komt. Dat zorgt dat ze andere momenten – zoals rondetafelsessies – liever overslaan en alvast doorgaan naar de volgende plek, om alweer de eerste momenten, begroetingen en onthullingen, te kunnen vastleggen. Verslaggevers zoals ik hobbelen er eigenlijk liever achteraan. Zo proberen we het hele gesprek mee te krijgen. Die eerste momentjes, het handjes schudden, worden overstemd door het geklik van de camera’s en zijn vaak niet de momenten waar het verhaal te halen valt.
Maar ik kan u vertellen, als er vervoer is geregeld – vaak door de provincie of ambassades – is het alsnog geen garantie dat het goed gaat. Ik denk dat het in Senegal was dat er kleine botsing was tussen ons busje en dat van de beveiligers, voor we het konvooi compleet kwijtraakten en veel te laat Máxima weer eens hadden teruggevonden. Dit keer was het bepaald geen Senegal, maar wel een solobezoek van Máxima. Ze was in Almere Haven, waar ik zelf van A naar B moest zien te komen. Toen ze haar gesprek met een handwerkclub begon af te ronden, besloot ik naar de auto te snellen om alvast naar de volgende locatie te gaan, zo’n tweeënhalve kilometer verderop. In mijn overtuiging kwam ik ruim op tijd aan bij een middelbare school, de Meergronden. Mijn gedachten dwaalden af naar mijn middelbareschooltijd. Het lijkt wel of élke middelbare school hetzelfde gevoel teweeg brengt. Niet bepaald een heel fijn gevoel, als je het mij vraagt. En ineens zie ik voor het raam op de eerste verdieping de beveiligers van de koningin staan. Verdorie, ze is alsnog eerder! Hoe kan ze ongezien een school binnenkomen? Enfin. Eenmaal binnen, lichtelijk in paniek om de weg te vinden naar de ruimte waar Máxima zou zijn, kom ik uiteindelijk op de plek waar ze al geanimeerd in gesprek is met kinderen en hun ouders over ontwikkelkansen in de wijk. Eigenlijk gewoon over wat voor activiteiten er mogelijk zijn buiten school om. Mijn gedachten dwalen wat af. ‘It takes a village to raise a child’, stond er in grote letters op de muur. Er is een heel dorp, een gemeenschap, nodig om een kind groot te brengen. Het is een van oorsprong Afrikaans gezegde. Er is een heel ecosysteem nodig, meer dan alleen twee ouders. Van de kraamhulp en het consultatiebureau tot de oppas, leerkrachten, grootouders. Je kunt het niet in je eentje. Dat moet je ook niet willen. Máxima was op de Meergronden in gesprek over alle mogelijkheden die kinderen en jongeren in de wijk krijgen om iets te doen naast school. Taekwondo of kookles bijvoorbeeld. En dan heeft de moeder, die ook aan tafel zat, tijd om wat anders te doen, stelde Máxima zich voor. ‘Of gewoon helemaal niks’, bekende de mama in kwestie goudeerlijk. Niet veel later ging de koninklijke karavaan lopend – makkelijker te volgen voor sommige verslaggevers – door van ‘B’ naar C en D in Almere Haven. Even na vijven werd het bezoek afgesloten in het buurtcentrum, waar buurtconciërges, jongerenwerkers, vrijwilligers en actieve bewoners waren samengebracht. Een gesprek waar het niet alleen ging over wat er allemaal bewerkstelligd was en wat er goed ging. Er werd ook gesproken over de wensen en dromen. En wat bleek? Sommige partijen uit dezelfde wijk waren elkaar nog nooit tegengekomen, maar zouden samen moeten werken om hun plannen te kunnen uitvoeren. ‘Soms is er een koningin voor nodig…’ reageerde Máxima gevat, toen ze concludeerde dat haar bezoek ervoor zorgde dat deze mensen samenkwamen aan één tafel. It takes a Queen to raise a village…

Niet iedereen is gelijk!

De Oranjes zouden misschien wel de rijkste royals van Europa zijn. Echt duidelijkheid zullen we daar wel nooit over krijgen. Wijlen prins Bernhard klom eens zelf in de pen om het Amerikaanse blad Forbes te corrigeren over het familievermogen. Die spraken steeds over zo’n 2,1 miljard euro, terwijl het nog geen 215 miljoen zou zijn. Privé is privé, maar de RVD bevestigde het contact tussen Bernhard en het blad wel. Ze voegden er wel aan toe: ‘elke bijstelling naar beneden brengt de schattingen dichter bij de waarheid.’ We zullen het nooit weten, verwacht ik, aangezien uw banksaldo, het mijne en dus ook dat van die Oranjes niet openbaar is. Het is en blijft een privévermogen, ook al heeft deze familie dat voor een belangrijk deel aan ‘ons’ te danken en aan de uitzonderlijke positie die ze al eeuwen in Nederland bekleden. Als het nu aan een Kamermeerderheid ligt, moet Willem-Alexander belasting gaan betalen over zijn grondwettelijke uitkering. Want, zo stellen velen, daarin zou hij gelijk moeten zijn aan ons allemaal. We krijgen allemaal een blauwe envelop. Er zijn wel wat kanttekeningen. Inderdaad, Willem-Alexander heeft een boel vrijstellingen. Als hij wat van Beatrix erft, hoeft daar geen belasting over te worden betaald. Daar mag iedereen wat van vinden, maar ik vind het een goed idee. In de loop der eeuwen zijn heel wat landhuizen in de verkoop gegaan en zijn inboedels van adellijke families op veilingen of rommelmarkten terechtgekomen. Bijzondere, eeuwenoude familiecollecties, portretten, besteksets, serviezen of meubels konden niet meer bijeen worden gehouden, omdat het geld ontbreekt om te kunnen behouden wat eigenlijk al die tijd al van de familie was. Bezit waar al belasting over is betaald! Erfbelasting zou eigenlijk voor iedereen moeten worden afgeschaft, maar dat terzijde. Nu blijkt dat ze ook al een tijd geen gebruik maken van de BPM-vrijstelling op auto’s met een AA-kenteken. En over hun privé-inkomen, over aandelen, onroerend goed (zoals Beatrix Kasteel Drakensteyn heeft en Willem-Alexander De Horsten) en andere inkomsten moet ‘gewoon’ vermogensredementsbelasting betalen. Als Máxima haar panty’s afrekent bij de HEMA, krijgt ze niet 21 procent korting op de BTW. Het gaat, in Willem-Alexanders geval, om de 1,1 miljoen die hij per jaar krijgt als salaris, officieel een uitkering genoemd, voor zijn taken als staatshoofd. Dat bedrag is ooit afgesproken en meegegroeid met ambtenarensalarissen. En omdat het uit de schatkist komt, kunnen we daar wel een brutobedrag van maken, zodat er na aftrek van belastingen weer de beloofde 1,1 miljoen euro netto overblijft, maar dan maak je slechts een symbolisch rondje langs de schatkist. Anderen zeggen: heeft hij dat miljoen wel nodig? Willem-Alexander straalt niet de koninklijke grandeur uit als zijn voorgangster, alle onkosten worden op een andere manier vergoed. Neveninkomsten zijn er bovendien genoeg, pacht vanuit De Horsten, omzetten van kroondomein Het Loo en aandelen, uiteindelijk ook allemaal te herleiden zijn naar, of te danken aan, zijn positie. In Engeland krijgt de koning al eeuwenlang zijn inkomsten onder meer uit de opbrengsten van koninklijke landgoederen. En Charles betaalt bovendien vrijwillig inkomstenbelasting. Het beste wat Willem-Alexander zou kunnen doen, is dat voorbeeld volgen. ‘Allen die zich in Nederland bevinden worden toch gelijk behandeld volgens de Grondwet?’ herinnert een brievenschrijver zich in de Volkskrant aan de lezers. Maar hoofdstuk 2 daarvan laat al zien dat iedereen gelijk is, behalve de koning. Geen van ons mag hem als staatshoofd vervangen en wetten ondertekenen. Of zal voorzitter van de Raad van State worden. U en ik mogen gewoon trouwen zonder dat hier gezamenlijk – door het parlement – over gebakkeleid wordt of we het daar wel mee eens zijn. En we krijgen inderdaad ook geen belastingvrij inkomen van de Staat, zoals dat in de Grondwet staat. Maar vóór dat laatste is veranderd, zijn we als minstens weer eens naar de stembus geweest. En als dat allemaal goed is verlopen en een nieuwe Tweede en Eerste Kamer akkoord zijn, zal Willem-Alexander hoogstpersoonlijk zijn handtekening zetten. Hij wel. Want hij is niet gelijk aan ons.

Tweede huwelijk

In 2013 kreeg Willem-Alexander bij zijn inhuldiging een bloeiende monarchie in de schoot geworpen. Datzelfde geldt voor de Deense kroonprins, pardon, kóning Frederik, die op 14 januari de troon overgedragen kreeg van zijn moeder Margrethe. En naast, cru gezegd, het op de wereld zetten van een volgende generatie troonopvolgers, is een van de grootste taken van een monarch toch wel het ongeschonden overdragen van de spreekwoordelijke kroon op een volgende generatie. In 2013 kon het niet op. Willem-Alexander genoot een immense populariteit, er was een ware Máximania en de inhuldiging was een groot succes. De wind mee is gaan liggen voor Willem-Alexander en Máxima, hoe hard ze er ook hun best voor lijken te doen. De cijfers van afgelopen jaar wijzen het uit, ze werkten meer dan het jaar ervoor. Maar andere cijfers ging naar beneden. Sinds de inhuldiging daalde het aantal voorstanders van een monarchie, van bijna tachtig procent naar rond de helft. In Denemarken klom Margrethe op de troon toen haar vader in 1972 overleed en de monarchie meer tegenstanders had dan voorstanders. De enige was was die omhoog, zal ze gedacht hebben. En ze merkte dat ze als vrouw een voordeel had, bij het publiek en de politici. Margrethe bleef zichzelf en schaamde zich daar niet voor. Geboren als dochter van de Deense kroonprins en een Zweedse koningsdochter heeft ze het hofleven met de paplepel binnengekregen. Geen doe-maar-gewoon-dan-doe-je-al-gek-genoeg-mentaliteit. Die eeuwenoude familiejuwelen kun je natuurlijk ‘verstoppen’, want het zou bij het gewone volk natuurlijk grote rijkdom kunnen uitstralen. Of je bent er net als Margrethe trots op. ‘We tellen niet de karaten, maar de ééuwen,’ is een gevleugelde uitspraak van haar, toen ze meewerkte aan een documentaire over de juwelen. Ze worden ook tentoongesteld en er zijn boeken over gemaakt.

Margrethe stond altijd camera’s toe bij de grootse gala’s, recepties en diners, waarvan vaak grote delen live werden uitgezonden op televisie. Paleizen werden opengesteld voor bezoekers. Margrethe was zelfs betrokken bij de tierelantijntjes die in de paleiswinkel te koop zijn, zoals knuffelversies van haar hondjes, paleiswachten en welke fotokaarten. En natuurlijk ook: welke foto’s niet.

Stond er een staatsbezoek op het programma, dan ontving Margrethe een aantal journalisten uit dat land alvast voor een interview, om het land alvast warm te maken voor het bezoek. Een unieke ervaring die ik zelf ook heb mogen meemaken. Het is een traditie die Willem-Alexander vervolgens trouwens heeft overgenomen van zijn peetmoeder, ‘tante Daisy’, zoals ze door intimi wordt genoemd. Maar combineer dat met hobby’s en gebruiken die haar menselijk maken, zoals handwerken, ontwerpen en kettingroken. En daar vervolgens ook achterstaan. Eigenlijk is het, ondanks dat het indruist tegen de traditie, prachtig dat Margrethe bij leven afstand doet van de troon, zodat ze nog kan genieten van een leven met meer rust. Frederik en Mary zijn goed voorbereid. Ik was erbij toen het koningspaar en hun gezin op het balkon verschenen na de abdicatie van Margrethe. Ja, het was minder pracht en praal dan bij ons toen in 2013. Zonder tiara, militaire kapellen, zonder kroon en scepter. Zonder afzwaaiend staatshoofd dat de nieuwe aankondigt op het balkon. Zonder koningsvaart, zonder drie outfitwisselingen. Ik heb in Kopenhagen zo’n zes uur in de kou gewacht voor, in eerste opzicht, een doodeenvoudige balkonscène. Van een ogenschijnlijk stoere koning in zijn machtig ogende militaire uniform. Een man met aan de ene pols een nogal contrasterend horloge dat hij kreeg in zijn tijd bij een speciale eenheid bij marine, aan de andere een schattig polsbandje dat ook zijn jongste zoon Vincent draagt. Een man die al direct overmand wordt door zijn emoties, tranen durft weg te pinken. Waar andere royals vinden dat liefde niet getoond mag worden, geeft Frederik juist op deze grote dag een liefdevolle kus aan zijn vrouw, in het wit gestoken, als op een huwelijksdag. Een tweede huwelijksdag. Op deze dag trouwden Frederik en Mary met hun land. Hopelijk wordt het een lang en gelukkig huwelijk! Het was het wachten meer dan waard.

Mannenbolwerk

Er breekt aan tijd aan van alléén mannen. Op de troon, bedoel ik dan. Ouderwets eigenlijk. En een gekke gewaarwording in deze tijd van gelijkheid en vrouwenquota, maar het is natuurlijk hoe monarchieën werken. Het idee was van oorsprong: God bepaalt wie er als eerst in de wieg geworpen wordt om de troon op te volgen. En daarmee ook: alleen vanuit daarboven kan worden besloten wanneer de troon wordt opgegeven. En: blijkbaar vond God dat alleen mannen de troon konden bestijgen, tenzij… Ténzij, het écht niet anders kon. Zo kon Mary II Stuart samen met onze stadhouder prins Willem III de Britse troon bestijgen, de enige koninklijke duobaan in de geschiedenis. En wat te denken van de illustere koningin Victoria? Of Wilhelmina en Juliana? Als enige kinderen kon er zo toch een dochter op de troon komen. Terwijl ze in Luxemburg streng waren en uitweken naar een zijtak, zodat er na Willem III geen Oranje-Nassau, maar een Nassau-Weilburg op de troon kwam. Of streng, kort daarna kregen ze hetzelfde probleem, maar kon het plotseling toch. Het feit dat koningin Margrethe een II achter haar naam draagt, duidt aan dat er ook een eerste was. Dat was niet haar grootmoeder, geboren als Britse prinses Margaret van Connaught, maar Margrethe I, die als zesjarige uitgehuwelijkt werd aan koning Haakon VI van Noorwegen, met wie ze op haar tiende trouwde. Uit nood, want er waren geen mannen en dus had ze eigenlijk meer de troon in bruikleen. Machtig was ze wel, want door de huwelijkspolitiek had ze zowel zeggenschap over de Deense als de Noorse en Zweedse troon, zij het vooral via haar zoon en neef. Precies zeshonderd jaar na de geboorte van Margrethe I in 1353, werd in 1953 in Denemarken een nieuwe wet op de troonsopvolging aangenomen: vrouwen kregen officieel het recht op de troon. Al zou pas in 2009 de aanpassing komen dat de eerstgeborene, ongeacht of het een jongetje of meisje zou zijn, daadwerkelijk de troon mag opvolgen. In Nederland gebeurde zo’n wijziging al in 1983, in Engeland in 2013. En in Spanje ‘moet’ dat nog steeds gebeuren, aangezien koning Felipe aangaf dat het parlement er geen haast bij hoefde te maken en hij het bij twee dochters zou houden. Voor Margrethe moest de weg in eigen land dus vrijgemaakt worden om haar vader na zijn dood te kunnen opvolgen. Zolang er geen mannelijke opvolger zou zijn, dan kon een vrouwelijke eventueel ook. En dat was maar goed ook, want haar ouders – koning Frederik IX en koningin Ingrid – hadden drie dochters. Die zijn naar ouderwetse maatstaven destijds goed terechtgekomen. Jongere zus Benedikte trouwde met het hoofd van de vorstelijke familie van Sayn-Wittgenstein-Berleburg, de jongste, Anne-Marie, trouwde met de toenmalige koning van Griekenland, Constantijn. Toen wisten ze natuurlijk niet dat die monarchie niet lang stand zou houden. Desondanks: drie vorstinnen, zij het op iedere hun eigen wijze. Na het overlijden van Benediktes man Richard – die nog aan Beatrix werd gekoppeld als bliksemafleider voor haar prille relatie met Claus – en na de val van de Griekse monarchie en vervolgens het overlijden van Anne-Marie’s man Constantijn een jaar geleden, zijn ze niet langer de first lady’s van hun vorstendom. En Margrethe stopt ook als staatsvrouw. Na het aftreden van onze koningin Beatrix en bijna tien jaar later de dood van koningin Elizabeth was koningin Margrethe van Denemarken ‘the last Queen standing’. De laatste vrouw aan het front. In heel Europa zitten dan mannen op de troon. In Engeland staan na Charles nog twee generaties mannen te wachten, in Denemarken zit na Frederik ook Christian in de wachtkamer. Maar de toekomst van koninklijk Europa ziet er ‘vrouwelijk’ uit: in Nederland, België, Spanje, Noorwegen en Zweden zit een generatie prinsessen, tieners en begin-twintigers, te wachten op hun lotsbestemming. En tot die tijd staan behalve Máxima en Mathilde ook Camilla, Letizia, Charlène, Maria-Teresa, Sonja en Silvia naast de troon hun mannetje. Voor wat vrouwelijk tegenwicht.

Toespraak van het jaar


Heeft u de kersttoespraak gezien? Wat viel u op? Hoe zouden de Oranjes naar de kersttoespraak hebben gekeken? Ik kan me zo voorstellen dat Máxima en de drie prinsessen het niet zouden kunnen laten om uitvoerig commentaar te leveren op wat ze op tv zien en dat Willem-Alexander er misschien verstandig aan doet om zijn dames even gevieren in de tv-kamer te laten. Zoals trok Elizabeth zich ook altijd terug als de familie haar speech keek. Terwijl ik dit tik, is de kersttoespraak pas net opgenomen en de inhoud nog staatsgeheim. Vroeger lekte de inhoud weleens uit, omdat door wat eenvoudige trucjes – het veranderen van een jaartal in een webadres – de tekst al te lezen was. Die tijd is voorbij, men is er een stuk voorzichtiger mee geworden. Geen wereldprobleem, maar dan heeft iedereen het alleen nog maar over het probleem in plaats van de boodschap.

In Blauw Bloed werd vorige week alvast teruggeblikt op de afgelopen tien jaar kersttoespraken van Willem-Alexander. Bijvoorbeeld hoe hij zijn eerste toespraak zittend deed vanuit de Eikenhorst. Volgens mij had hij precies in zijn hoofd hoe hij het wilde. Dat terwijl hij zat, ook portretjes van de dochters zichtbaar zouden zijn. Bijzonder was ook dat hij zijn tante Margriet en oom Pieter bedankte voor hun inzet tijdens de regeringsperiode van Beatrix. Een beetje gek misschien, zo’n persoonlijk moment tijdens zo’n landelijke toespraak. Maar misschien voelde hij dat het nodig was, beter voor de kerstgedachte en familievrede. Nog altijd kan Willem-Alexander op Pieter en Margriet rekenen voor een behoorlijk aantal afspraken in de koninklijke agenda. Willem-Alexander koos er nog één keer voor om te gaan zitten, toen de toespraak eenmalig op Noordeinde werd opgenomen, toen het gezin midden in de verbouwing zat van de Eikenhorst in Wassenaar naar Paleis Huis ten Bosch in Den Haag. Wat Blauw Bloed ook opviel: vorig jaar was er niet één verwijzing naar de Bijbel, naar het kerstverhaal of naar Jezus. De reden waarom we kerst vieren. ‘Anders kan hij toch net zo goed een nieuwjaarstoespraak houden?’, zei verslaggever Arjan, toen ik hem over zijn kerstreportage sprak. Zo doen koningin Margrethe van Denemarken en koning Harald van Noorwegen het ook.

De Britten en hun kersttoespraak spannen wat mij betreft wel de kroon. Misschien heeft het ermee te maken dat de grote omroepen beurtelings de opnames maken. Grootse militaire kapellen. Kinderkoren. Sprookjesachtige beelden Buckingham Palace of Windsor Castle in kerstsfeer. Shots die gemaakt zijn met camera’s op kranen, waarbij het bijna op een kleine speelfilm lijkt. Dan is het in Nederland een beetje mat, inderdaad. Weinig spektakel. De Britten hebben echt iets om naar uit te kijken. Welke foto zou Elizabeth dit jaar prominent in beeld hebben staan op haar kastje of bureau en welke boodschap geeft ze daarmee af? Wat ook écht een meerwaarde is, is dat Elizabeth er een echt jaaroverzicht van maakte. Koning Filip doet dat tegenwoordig ook. Beelden laten zien van wat ze het afgelopen jaar hebben meegemaakt tijdens bezoeken en wat indruk op ze heeft gemaakt. Aan het hof, Willem-Alexander zelf naar verluidt ook, wordt geregeld geklaagd dat het land niet goed weet wat de koning heeft gedaan in het afgelopen jaar. Combineer dat nou eens, naar goed voorbeeld van de collega’s, met beelden van bezoeken in het koninkrijk. Misschien moet de taak om de kersttoespraak op te nemen eens worden uitbesteed aan Blauw Bloed, die al jaren trouw de Oranjes achterna reist en alle beelden heeft. Win win, zou ik zeggen. Je zou natuurlijk kunnen zeggen, laat de traditie zoals die is. Maar zo lang bestaat de traditie nog niet. Wilhelmina begon ooit met een kersttoespraak op de radio, wat Juliana en Beatrix overnamen. Pas in 2000 maakte Beatrix de overstap naar de tv. En Elizabeth? Die liet hem na ruim 50 jaar op tv zelfs eens in 3D opnemen. Een traditie kan dus ook mee-evolueren!

 

Column: “Is onze monarchie ten dode opgeschreven?”

Alle beelden en foto’s van het afgelopen jaar flitsen aan me voorbij. Talloze werkbezoeken van het koningspaar. Nog één verplicht nummer voor we ze waarschijnlijk half januari weer kunnen terugverwachten van hun kerstvakantie. Niet alle royals trekken de stekker eruit. Vanuit Scandinavië komen overigens nog steeds leuke beelden voorbij. Het is een voorbeeldmonarchie om traditioneel te blijven, maar toch mee te gaan met de tijd. Als ik daarnaar kijk, vrees ik wel eens: is onze monarchie dan ten dode opgeschreven?

Willem-Alexander en Máxima doen zó hun best om gewoon te zijn. Laat beelden van hun werkbezoeken aan een Amerikaan zien en die zal vast geloven dat het een minister of staatssecretaris zijn. Ze stralen – in hun werk in Nederland – vooral uit dat ze gewoon willen zijn, net als de andere Nederlanders. Maar wat doen ze in hun vrije tijd? We hebben allemaal de foto’s wel gezien. Peperdure vakanties. De boot en de villa in Griekenland. Extravagante feesten. Weekendjes weg met privéjets. En het is juist in of voor het buitenland dat ze uitpakken, Máxima met haar mooiste japonnen en juwelen. En dat geldt zelfs al voor Amalia. Ze is inmiddels twintig, maar wat zien we van haar behalve het verplichte Koningsdag en Prinsjesdag? Daarentegen sijpelen soms beelden door van weekendjes in Spanje met haar moeder, naar Londen met oma Beatrix, gala’s in Jordanië, Oostenrijk, Kopenhagen, Andalusië… Maar het eigen, Nederlandse volk krijgt haar maar niet te zien. Een pluim voor prinses Alexia, die in haar eentje al wel op pad is geweest en haar eerste schip heeft gedoopt. Wát een aanwinst voor de monarchie dacht ik op dat moment. Maar we moeten ook realistisch zijn: Alexia mag haar eigen keuze maken voor de toekomst. Wie weet kiest ze wel iets heel anders, buiten de oranje loper.

Juist deze periode zouden de Oranjes kunnen gebruiken om na te denken over de toekomst. Misschien moeten ze over de schroom heen om meer te laten zien binnen de, toch wel duur door ons meebetaalde, paleizen. Inspiratie is er overal. Zelfs in The Crown. In het laatste seizoen zoekt Elizabeth naarstig naar een manier om te moderniseren, om haar imago op te vijzelen. Uiteindelijk realiseert de koningin zich dat het geen zin heeft. Dat de monarchie nou eenmaal niet rationeel, democratisch, logisch of eerlijk is. Omarm dat gegeven. ‘Mensen willen in een paleis niet zien wat ze thuis hebben,’ zegt Imelda Staunton als koningin Elizabeth. Het volk wil magie en mysterie, een vleugje excentriciteit en symboliek. ‘Het moet voelen als een andere wereld. Dat is onze plicht.’ Geef het volk af en toe een vleugje koninklijke allure, behoud die waardigheid.

Ziet u het al voor u? Een hand met keurig gelakte nagels, die bezig is met schaar, lint en inpakpapier. Het blijkt prinses Beatrix die met zorg de spullen heeft uitgezocht waarin ze cadeaus voor haar familie gaat verpakken. Of een prachtige zaal op Huis ten Bosch, waar koning Willem-Alexander en koningin Máxima met de kinderen een immense kerstboom optuigen in de mooiste zaal. Een grote trap, de pater familias bovenaan. Máxima die met haar leesbril op de ballen erin hangt, dochters die bezig zijn met de kaarsjes. Het plezier spat ervan af. Of als een paleismedewerker een ommetje maakt met Máxima’s hond Mambo, langs gezellige, kerstige plekjes in de Haagse binnenstad. Ik zal u uit de droom helpen. Dit is wat de Deense royals afgelopen weken op Instagram lieten zien. Koningin Margrethe in de rol van Beatrix, het gezin van Frederik en Mary als WA en Máxima en haar toypoedel is in feite de teckel van de Deense vorstin. Hopelijk gebruiken de Oranjes hun kerstvakantie om eens goed om zich heen te kijken. Gezellig als gezin The Crown te bingen en ook op Instagram inspiratie op te doen. Als ze het willen. Misschien wil Amalia het voortouw nemen?

(Deze column verscheen in Weekend 51, 2023)

Column: “Amalia’s kersttradities”

Staat ie al? In mijn omgeving was het zo’n beetje na ‘hoe is het?’ de meest gestelde vraag afgelopen weken. Halen we de boom steeds vroeger in huis, of ligt dat aan mij? Misschien is dat dezelfde discussie als wanneer de eerste kruidnoten in de schappen liggen. Toch viel het me op dat behoorlijk wat mensen al in november de kerstboom in huis hebben gehaald. En dat werkt aanstekelijk, die plaatjes op sociale media van bekenden die hun huis versieren. En zeg nou zelf, de sfeer in het land is op het moment niet al te warm, dus waarom niet wat extra gezelligheid creëren, veilig binnen onze eigen muren? Ik geef het toe, ook ik ben half november al gezwicht. Amper terug vanuit Aruba, waar ik prinses Beatrix een week had gevolgd, kwam ik terug in de Hollandse kou en had ik zin in wat mentale warmte. Maar door alle drukte heb ik nu een kale boom met lampjes staan, de ballen staan er al weken werkeloos naast. Inmiddels hebben ook Willem-Alexander en Máxima hun boom staan. Althans: voor Paleis Noordeinde en Paleis Huis ten Bosch staan metershoge bomen, terwijl traditiegetrouw de boom in de woonkamer pas op kerstavond wordt opgetuigd en de kaarsjes – ja, kaarsjes! – worden aangestoken door de pater familias. Het was koningin Emma die kerst eigenlijk aan op de paleizen introduceerde, met Duitse tradities. Want daarvoor werd kerst niet echt gevierd. Het waren opvallend genoeg eigenlijk steeds de Duitse partners die hun gebruiken meenamen naar de Nederlandse. Zo komt het versieren van de boom met alleen maar engelenhaar, helemaal vol, zoals Willem-Alexander en Máxima dat nog steeds doen, van prins Bernhard. Op Soestdijk deed hij dat ook altijd al. Ik ben eerlijk gezegd wel benieuwd welke Argentijnse tradities Máxima heeft ingebracht sinds zij haar intrede maakte bij de Oranjes. Ongetwijfeld zijn dat recepten van haar familie die nu onderdeel zijn geworden van de familietraditie. Ik zou toch graag een vlieg op de muur zijn tijdens de kerst, om te zien wat voor kerstcadeaus er worden uitgedeeld en hoe feestelijk het er an toe gaat. Op Paleis Noordeinde zal zo richting het eind van het jaar heel wat minder bedrijvigheid zijn. Meer en meer personeel dat met vakantie is, geen grote ontvangsten en afspraken meer. Hoe leuk zou het zijn als het koningspaar hun werkpaleis ook in de kerstvakantie zou openstellen, net als ze tegenwoordig in de zomermaanden doen, maar dán in kerstsfeer. Mooie bomen in alle zalen, feestelijk gedekte tafels, guirlandes door het trappenhuis. Ik denk dat het veel bezoekers zou trekken en daarmee ook Den Haag een boost zou geven. Maar helaas. Koning Charles doet het, in navolging van zijn moeder, wel. Wie Windsor Castle bezoekt, wordt ondergedompeld in koninklijke kerstsferen, compleet met een optreden van een koor. Gelukkig is er een alternatief voor ons Nederlanders. Die negen meter hoge boom bij Paleis Huis ten Bosch? Die valt in het niet bij die van Paleis Het Loo, van maar liefst 12 meter. Niet alleen is het hele paleis inmiddels in het licht gezet, langzaam komen ook de prachtige stijlkamers in kerstsferen. Versierde kerstbomen, de mooist gedekte tafels, maar ook cadeaus en kleding van de Oranjes maken Paleis Het Loo misschien wel mooier dan ooit. En dat in combinatie met de nieuwe, ondergrondse uitbreiding, waar de sfeer weer compleet anders is. Willem-Alexander deed de heropening van het paleis enkele maanden geleden, toen dat nieuwe gedeelte voltooid was. Máxima kwam ook al even langs en ook Beatrix is naar verluidt al meermaals langs geweest. Misschien een leuk idee voor het koningspaar om hun dochters deze kerstvakantie mee te nemen? Even lekker als gezin op pad, nadat ze het grootste deel van het jaar in het buitenland zijn geweest. En wie weet doet Amalia inspiratie op voor haar toekomstige tradities. Laat u het me even weten als u ze spot?

Column: “Koning in de formatie?”

Wat u vindt van de verkiezingsuitslag weet ik niet, maar het ligt niet aan het koningspaar. Niet direct althans, want zij maken nooit gebruik van hun stemrecht, om zo neutraal te kunnen blijven. Aangezien stemmen in Nederland geheim is, ‘zou dit kunnen leiden tot speculaties op welke partij de koning stemt,’ zegt de RVD. En ook Amalia heeft niet gestemd, zo bevestigt de RVD aan mij. Ook zij wil graag boven de partijen staan. Dat tekent natuurlijk wel voor de prinses. Ze heeft van jongs af aan al laten merken niet zomaar partij te willen kiezen. ‘Daar kan ik nog niet over oordelen, want ik heb nog niet alles gezien,’ reageerde ze gevat toen haar werd gevraagd wat ze het leukst vond tijdens Koningsdag. Ze heeft er oog voor om ook naar de mensen om te kijken die vergeten worden. Dat viel me ook eens op tijdens zo’n Koningsdag ergens in het land. Ze ging juist naar die paar mensen doe die in een rolstoel zitten en weggestopt waren en eigenlijk nét niet op haar route waren. Dat is denk ik al acht, negen jaar geleden. Een goeie eigenschap voor een koningin, dacht ik nog. Het was de kracht ook van koningin Elizabeth en een eigenschap die koning Charles niet bezit. We kunnen Elizabeth zo uittekenen in het pastelkleurige palet, konden het bijna niet voorstellen zonder haar, maar eigenlijk wisten we best weinig over haar. Haar opvattingen kennen we eigenlijk totaal niet. Hoe anders is het bij Charles, van wie heel wat memo’s en briefjes naar ministers zijn uitgelekt als de toenmalige prins het ergens niet mee eens was. En dat is een onhandige positie als je er voor iedereen in je koninkrijk wilt zijn. Ik vind mijn werk fantastisch, maar ik kan niet zeggen of ik voor de monarchie of voor een republiek ben. Wel ben ik ervan overtuigd dat de constitutionele monarchie misschien wel de beste staatvorm kán zijn. Mits de juiste persoon daar zit. En daar zit natuurlijk het probleem, die persoon heb je niet voor het kiezen. Dat is in principe de oudste van de oudste, uit die familie met het blauwe bloed. Natuurlijk is dat geen voorwaarde om capabel te zijn om een land te regeren. Maar ik denk ook niet dat een koning per se het gymnasium en de universiteit moet hebben doorlopen. Sociale voelsprieten zijn vooral belangrijk, het kunnen verbinden, het grotere geheel kunnen bekijken. Het gaat niet om jou en je mening, of om je politieke kleur, maar dat je er bent voor je ‘onderdanen’. Dat je hele leven in dienst staat van het volk. Dat is nogal een opgave natuurlijk die je misschien niet ongevraagd in iemands schoenen kunt schuiven. Maar er staan natuurlijk ook weer heel wat privileges tegenover. Máxima had de keuze, Amalia eigenlijk niet. Ondertussen, bij het ter perse gaan van Weekend, heeft de eerste verkenner in de formatie voor een nieuw kabinet het bijltje erbij neer moeten gooien. De vorige formatie duurde op een haar na 300 dagen. Dat kunnen we niet gebruiken. Er is werk aan de winkel, daar zijn alle partijen het over eens. In 2010 werd de rol van de koning, toen nog koningin Beatrix, uit het proces geschrapt. Het is natuurlijk geen garantie dat er sneller een nieuwe bordesfoto kan worden gemaakt, maar toch lijkt het me geen gek idee om als het, laten we zeggen, na 3 maanden nog niet gelukt is, de koning in te schakelen. Ook hij is een leven lang opgeleid om er voor alle Nederlanders te zijn. Het gaat niet om zijn mening, maar wel om de mogelijkheid om wat te bewegen bij de partijleiders. In het belang van alle Nederlanders. En niet alleen die op een winnaar hebben gestemd. Dat 2,4 miljoen mensen op één partij hebben gestemd, wil niet zeggen dat de belangen van de 15,5 miljoen anderen mogen worden vergeten. Wat mij betreft kloppen ze snel aan op Noordeinde, al is het maar om Willem-Alexander partijen samen te brengen.